१३ बैशाख , चितवन
विनाेद अधिकारी
चितवनको ऐतिहासिक पर्यटकीय महत्व बोकेको उपरदाङगढी संरक्षणको अभावमा जीर्ण बन्दै गएको छ । सरकारी उदासीनताका कारण ऐतिहासिक पर्यटकीय स्थल ओझेलमा परेको हो। नेपालको तेश्रो पर्यटकीय केन्द्रका रुपमा चितवन रहेपनि यसको पुरानो सदरमुकाम तथा नेपाल-अंग्रेज युद्धस्थल उपरदाङगढीबारे भने खासै चर्चा र चासो भएको छैन ।
शक्तिखोरबाट पैदल यात्रा गरि करिब ३ घण्टामा उपरदाङगढी पुग्न सकिन्छ । अग्लो चुचुरोमा रहेको गढीबाट नवलपुर, भरतपुर बजार, पदमपुर, रत्ननगर, टाडीँ, सौराहा छर्लङ्ग देखिने भएकाले यो गढी रणनीतिक हिसावले पनि महत्वपूर्ण रहेको स्थानीय बताउँछन् । साझको बेलामा नारायणी पुलमा यात्रा गर्दै गरेको सवारी साधन र रातको समयमा भरतपुरको झलमल उज्यालो देखिने यो रमणीय स्थान चेपाङ, मगर र गुरुङहरुको पातलो बस्तीले घेरिएको छ ।
आर्थिकरुपले विपन्न तर सोझा र परिश्रमी यी जातजातीहरुको आफ्नै मौलिक परम्परा, सँस्कृति र रितिरिवाज छन् । गढी क्षेत्रमा पुग्ने पर्यटकका लागि खान, बस्न होमस्टेको सुविधा छ जहाँ यी तीनै जातिहरुको कला सँस्कृति एकैठाउँ अवलोकन गर्न पाइन्छ । हाल कटेज रेष्टुरेन्ट पनि खुलेको छ ।
पर्यटकहरुको लागि पैदल मार्ग बनाइएको छ । पर्यटकहरु प्रायः हुग्दी हुँदै हात्तिवाङ, सिराइचुली, जयन्दला, गढी, शक्तिखोर निस्केर चितवन राष्ट्रिय निकुञ्ज पुग्छन् । पर्यटक र पथ प्रदर्शकका लागि सम्बन्धित ठाउँहरुमा होमस्टेको ब्यवस्था भएपनि उपरदाङगढी सम्म पुग्ने व्यवस्थित बाटो नबन्दा समस्या भोग्नु पर्ने देखिन्छ ।
उक्त ठाउँमा उद्योग वाणिज्य संघ चितवनद्वारा ऐतिहासिक उपरदाङगढी संरक्षित परिचय लेखेको बोर्ड छ । गढीमा भेटिएको दस्तावेज अनुसार सन् १८०० को सुरूवात तिर पृथ्वीनारायण शाहका नाति बहादुर शाहका छोरा शत्रुभञ्जन शाहले निर्माण गराएका थिए । सन् १८०० मा निर्माण भएको र सन् १९६० सम्म चितवनको सदरमुकाम रहेको उपरदाङगढी सामुद्रिक सतहदेखि १२७५ मिटर उचाइमा छ ।
संरक्षण र प्रचारप्रसारमा ध्यान नदिँदा ऐतिहासिक महत्त्व बोकेको उपरदाङगढीको स्वरुप पुरिँदै गएको स्थानीय बताउछ्न। लामो समय देखि होम स्टे चलाउदै आउनु भएका तिलकराम गुरुङले त्यस क्षेत्रमा पहिले वरिपरि ढुङ्गाको पर्खाल र सेनाले लुकेर गोली हान्ने प्वाल प्रस्ट देखिने गरे पनि पछिल्लो समय केहि मात्रामा पुरिँदै गएको बताउनुहुन्छ । संरक्षण र प्रचारप्रसारमा देशका अन्य गढी भन्दा उपरदाङगढीको विषयमा कसैले चासो नदेखाएको उहाँको भनाइ छ।
यसको संरक्षण, प्रचारप्रसार, उत्खनन साथै पुननिमार्णका लागि सरोकारवाला सँग पटकपटक कुरा राखेतापनि सोचे अनुसारको परिणाम नदेखिएको भन्दै गुरुङले गुनासो गर्नुभयो ।
उपरदाङगढीको संरक्षणको विषयमा साविक दाहाखानी गाविस हुँदैदेखि छलफल हुँदै आएको छ । स्थानीयहरुले नै अहिले त्यहाँको रेखदेख गर्ने गरेका छन् । झाडीले भरिएको गढीको नेपाली सेनाले बेला बेलामा गएर सरसफाइ गर्ने गरेको छ । पृथ्वी जयन्ती, एकता दिवस लगायतका अवसरमा त्यहाँ गएर सरसफाइ जस्ता कार्यक्रम गर्ने गरेको स्थानीय डिल बहादुर मगरले जानकारी दिनुभयो। गढीको विषयमा थप अध्ययन र अनुसन्धान हुन आवश्यक रहेको उहाँको भनाइ छ।
गढीको उत्खनन गरे केही प्रमाण फेला पर्न सक्ने मगर बताउनुहुन्छ । गढीको संरक्षण र प्रचारप्रसार गर्न सके आन्तरिक तथा बाह्य पर्यटक भित्र्याउन सकिनेमा आफू बिश्वस्त रहेको मगर बताउनुहुन्छ।
जिल्ला समन्वय समितिसँगै स्थानीय पर्यटन व्यावसायीहरुको उदासिनका कारणका यो ठाउँ थप संकटमा पर्दै गइरहेको स्थानिय व्यवसायी रूपेन्द्र कर्मचार्यले बताउनुभयो । उहाँले आन्तरीक पर्यटकहरु अवलोकन गर्न आए पनि बाटो व्यवस्थित नहुँदा अपेक्षाकृत विदेशी पर्यटकहरु आउन नसकेकोे बताउनुभयो । केही समय पहिले फ्रान्सेली पर्यटक चेपाङ जातिको अध्ययन एवम् गढीको अवलोकन गर्न आउदा बाटो अव्यवस्थित भएको भन्दै गुनासो गरेको कर्मचार्यले सम्झदै प्रतिनिधि र सरोकार वालाहरु लाई यस विषयमा गम्भीर हुन लगाउनुभयो ।
साथीहरू संगै गढी घुम्न जानू भएका अन्जन बानियाँले ठाउँ राम्रो र अवलोकन गर्न योग्य भएता पनि बाटो व्यवस्थित नहुँदा अपेक्षाकृत मज्जा लिन नसकेकोे बताउनुभयो । आफुले जिल्लामा यत्तिको सुन्दर ठाउँ छ भनी कल्पना नगरेको बताउदै नारायणगढको दृश्यले आफू लोभिएको बानियाँले बताउनुभयो । यदि बाटो व्यवस्थित भएमा आफू पुन आउने भन्दै बाटो र गढीको पुननिर्माण गर्न बानियाँले अनुरोध गर्नुभयो ।
चितवनको पुरानो सदरमुकाम उपर्दाङढी पर्यटनका लागि अथाह सम्भावना बोकेको स्थान भएतापनि पर्यटकहरुको रोजाइ बन्न नसकिरहेको परिप्रेक्षमा सो तर्फ स्थानीय, स्थानिय जनप्रतिनिधि लगायत सम्पुर्ण सरोकारवालाहरुले ध्यान दिन सके पर्यटकहरुको आकर्षणको केन्द्रहरु मध्य एक बन्नेमा दुइ मत छैन ।
प्रतिकृया दिनुहोस्