के हात्तीले साँच्चै वर्षौँसम्म रिस सम्झन्छ

---

चितवन, असार २९

बोटे परिवारका चार जनाको चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जको जङ्गली धु्रवे हात्तीको आक्रमणबाट अकालमा निधन भएपछि हात्तीको स्वभावका विषयमा बहस थालिएकोे छ । विज्ञहरुले हात्तीले रिस साँध्ने भए पुस्तौँसम्म रिस साँध्छ भन्ने विषयमा भने उनीहरु स्पष्ट छैनन् । हात्तीले रिस साँध्ने र वैमनश्यता राख्ने भए पनि यो कति समयसम्म रहन्छ भन्ने यकिन हुन सकेको छैन ।
ध्रुवेले गत शनिबार राति भरतपुर महानगरपालिका–२३ मा आमा छोराको ज्यान लिएको थियो । शनिबार राति घरमै बसिरहेका बेला अचानक जङ्गलबाट आएको ध्रुवेले २१ वर्षीया आशिका बोटे र चार वर्षीय छोरा भरत बोटेको अकालमा मृत्यु थियो । हात्ती धपाउन आशिकाका श्रीमान् पुनु बोटेले आगो बाल्न खोज्दा घर नै जलेर नस्ट समेत भएको थियो ।
पुनु बोटेका हजुरबा र हजुरआमालाई यही ध्रुवे हात्तीले २०६९ सालमा माडीको द्रौपतीनगरमा यसरी नै आक्रमण गरेर मारेको थियो । केराबारीको बीचमा खरको सानो घर भएका बोटे दम्पतीको ध्रुवेले आक्रमण गरी मारेको निकुञ्जको तथ्याङ्कमा उल्लेख छ । एकापरिवारका चार जनाको १४ वर्षको फरकमा ज्यान लिएपछि हात्तीले प्रतिशोध लिएको त होइन भन्ने प्रश्न उब्जिएको हो ।

हात्तीका विषयमा विद्यावारिधि गर्नुभएका बर्दिया राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत डा अशोक राम हात्तीले आफूप्रति नकारात्मक मानिस पहिचान गरेर आक्रमण गर्ने गरेको बताउनुहुन्छ । उहाँले भन्नुहुन्छ, “हात्ती अत्यन्तै बुद्धिमान प्राणी भएकाले आफूलाई चोट पु¥याउने वा नकारात्मक व्यवहार गर्ने व्यक्तिलाई चिन्न सक्छ ।” उहाँ हात्तीले ‘इगो’ वा ‘रिस’ राख्न सक्ने व्यवहार देखाए पनि त्यसलाई पुस्तान्तरण हुने वैमनश्यताको रूपमा व्याख्या गर्न नमिल्ने बताउनुहुन्छ ।

उहाँले हात्तीलाई कसैले ढुङ्गा हाने, दुःख दियो वा सतायो भने उसले त्यही व्यक्तिलाई लक्ष्य बनाएर आक्रमण गर्न सक्ने बताउँदै भन्नुभयो, “तर एउटा पुस्तापछि अर्को पुस्तालाई त्यही कारणले आक्रमण गर्छ भन्ने आधार छैन । यस्तो सम्बन्ध पुष्टि गर्ने प्रमाण भेटिएको छैन ।” राम हात्तीले मानिसको व्यवहार र भावनासमेत बुझ्न सक्ने क्षमता राख्ने बताउनुहुन्छ । निकुञ्जमा लामो अनुभवसँगै अध्ययन गर्नुभएका रामले भन्नुभयो, “त्यसैले नकारात्मक व्यवहार गर्ने व्यक्तिलाई पहिचान गरेर प्रतिक्रिया दिन सक्ने सम्भावना रहन्छ ।”

उहाँले निकुञ्जमा भएको एउटा घटनाको उदाहरण दिँदै भन्नुभयो, “एक जना गेम स्काउटले हात्तीलाई ढुङ्गा हानेका थिए । त्यसको भोलिपल्ट हात्ती आएर उसैको कोठा खोज्दै झ्याल फुटाउने, सामान फाल्ने काम ग¥यो, अरूलाई भने केही गरेन ।” यसले हात्तीले आफूलाई दुःख दिने व्यक्तिलाई सम्झन सक्ने देखाएको उहाँ बताउनुहुन्छ । हात्तीले दुःख दिएपछि क्षमा पूजा गरिएको जनाउँदै उहाँले त्यसपछि मात्रै उक्त व्यक्ति बसेको कोठामा हात्ती आउन छाडेको बताउनुभयो । हात्तीले आफू नजिक रहेको व्यक्तिले आफूप्रति कस्तो सोचेको छ भन्नेबारेमा बुझ्न सक्ने क्षमता भएकाले यसलाई गणेशको रुपमा समेत पूजा गर्ने गरिएको उहाँले बताउनुभयो ।

राष्ट्रिय निकुञ्जहरुमा प्रमुख संरक्षण अधिकृतको रुपमा लामो समय अनुभव संगाल्नुभएका हात्तीविज्ञ डा नरेन्द्रमानबाबु प्रधान पनि हात्तीले रिस राख्न सक्ने सम्भावना स्वीकार गर्नुहुन्छ । केही घटनाले त्यस्तो सङ्केत गरे पनि सीमित घटनाका आधारमा निश्चित निष्कर्ष निकाल्न नसकिने उहाँको भनाई छ । हात्तीले रिस संगाल्ने भए पनि लामो समय रिस राख्ने कुरामा एकिन गर्न नसकिएको उहाँको भनाई छ । उहाँले अगाडि भन्नुभयो, “हात्तीले रिस साँध्न सक्छ भन्ने देखिन्छ । तर कुनै एउटा घटनालाई आधार बनाएर १४ वर्षपछि पनि त्यही परिवारमाथि आक्रमण ग¥यो भनेर ठोकुवा गर्न गाह्रो हुन्छ, ।”

चितवन राष्ट्रिय निकुञ्जका प्रमुख संरक्षण अधिकृत डिलबहादुर पुर्जा पुन हात्तीको स्मरण शक्ति बलियो हुने भएकाले आफूलाई दुःख दिने व्यक्तिप्रति रिस राख्ने व्यवहार देखाउने गरेको बताउनुहुन्छ । उहाँले माउतेमाथि हात्तीले गरेको आक्रमणका घटना चितवन, बर्दियालगायतका स्थानमा भएको उल्लेख गर्नुभयो ।

उहाँले भन्नुभयो, “हात्तीले बाटो, स्थान र व्यक्तिसमेत सम्झने क्षमता राख्छ । त्यसैले रिसको व्यवहार देखिन सक्छ । तर एउटै परिवारका पुस्तामाथि आक्रमण गर्नुको कारण यही हो भनेर भन्न सकिने अवस्था छैन ।” हात्ती हिँडडुल गरिरहने क्षेत्रमा घर भएका कारण पनि ती क्षेत्रहरुमा हात्तीको आक्रमण भइरहेको उहाँको भनाइ छ । बोटे परिवारको माडी र भरतपुरको बेलहठ्ठामा भएका दुवै घर हात्ती हिँड्ने क्षेत्रमा पर्ने भएकाले संयोग भएको हुन सक्ने उहाँ बताउनुहुन्छ । यद्यपि आफूलाई हानि पु¥याउन खोज्ने मानिसलाई आक्रमण हात्तीले गर्ने उहाँको भनाइ छ ।

हात्ती प्रजनन एवं तालिम केन्द्र सौराहाका प्रमुख मणिपुरण चौधरी हात्ती रिसाहा स्वभावको हुने बताउनुहुन्छ । आफ्नो हजुरबा, बुबा, आफू र छोरासमेत हात्ती प्रजनन केन्द्रमा काम गर्दै आएको भन्दै उहाँले रिस उठेपछि आफ्नै माउतीलाई पनि हात्तीले नछाड्ने गरेको उदाहरण दिनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “हात्ती रिसाहा स्वभावको हुन्छ, आफूलाई नराम्रो गर्ने व्यक्तिलाई अवसर हेरेर आक्रमण गर्न सक्छ ।”

झण्डै १८ वर्ष अघि एउटा घटना स्मरण गर्दै उहाँले माउते गोदीलाल चौधरीलाई निकुञ्जले पालेको वीरेन्द्रप्रसाद हात्तीले निकुञ्जभित्र आक्रमण गरेर मारेको बताउनुभयो । यस्ता घटना अधिकांश निकुञ्जमा हुने गरेको भन्दै उहाँले घरपालुवा हात्तीसमेत रिसाउँदा क्रुर हुने भन्दै जङ्गली हात्ती झनै आक्रामक र रिस साँध्ने बताउनुहुन्छ ।

बच्चा हात्तीमा समेत चर्को रिस हुने उहाँले बताउनुभयो । उहाँले भन्नुभयो, “तालिम दिने क्रममा पनि सुरुमा निकै रिसाउँछ । फकाएर, समय दिएर मात्र तालिम दिन सकिन्छ । आफूलाई दुःख दिने व्यक्तिलाई भने उसले सम्झेर आक्रमण गर्न सक्छ ।”